अच्युताष्टकम् (अच्युतं केशवं) · Achyutashtakam (Achyutam Keshavam)
"अच्युतं केशवं" से आरंभ होने वाले आठ संस्कृत श्लोक, जिनमें कृष्ण और राम के नामों से विष्णु की स्तुति है।
अच्युतं केशवं रामनारायणं कृष्णदामोदरं वासुदेवं हरिम् । श्रीधरं माधवं गोपिकावल्लभं जानकीनायकं रामचन्द्रं भजे ॥
acyutaṃ keśavaṃ rāmanārāyaṇaṃ kṛṣṇadāmodaraṃ vāsudevaṃ harim । śrīdharaṃ mādhavaṃ gopikāvallabhaṃ jānakīnāyakaṃ rāmacandraṃ bhaje ॥
मैं अच्युत, केशव, राम, नारायण, कृष्ण, दामोदर, वासुदेव, हरि, श्रीधर, माधव, गोपियों के प्रिय, जानकीनाथ रामचंद्र को भजता हूँ।
I worship Achyuta, Keshava, Rama, Narayana, Krishna, Damodara, Vasudeva, Hari, Shridhara, Madhava, beloved of the gopis, lord of Janaki, Ramachandra.
अच्युतं केशवं सत्यभामाधवं माधवं श्रीधरं राधिकाराधितम् । इन्दिरामन्दिरं चेतसा सुन्दरं देवकीनन्दनं नन्दजं सन्दधे ॥
acyutaṃ keśavaṃ satyabhāmādhavaṃ mādhavaṃ śrīdharaṃ rādhikārādhitam । indirāmandiraṃ cetasā sundaraṃ devakīnandanaṃ nandajaṃ sandadhe ॥
मैं अच्युत, केशव, सत्यभामा के स्वामी, माधव, श्रीधर, राधिका द्वारा आराधित, लक्ष्मी के निवास, मन को सुंदर लगने वाले, देवकी-नंदन, नंद-नंदन को हृदय में धारण करता हूँ।
I hold in my heart Achyuta, Keshava, Satyabhama's lord, Madhava, Shridhara, worshipped by Radhika, the abode of Lakshmi, lovely to the mind, Devaki's son, Nanda's son.
विष्णवे जिष्णवे शङ्खिने चक्रिणे रुक्मिणीरागिणे जानकीजानये । वल्लवी वल्लभायार्चिता यात्मने कंस विध्वंसिने वंशिने ते नमः ॥
viṣṇave jiṣṇave śaṅkhine cakriṇe rukmiṇīrāgiṇe jānakījānaye । vallavī vallabhāyārcitā yātmane kaṃsa vidhvaṃsine vaṃśine te namaḥ ॥
विष्णु, विजयी, शंख और चक्र धारण करने वाले, रुक्मिणी के प्रिय, जानकी के पति, ग्वालिनों द्वारा पूजित, आत्मस्वरूप, कंस का नाश करने वाले, बाँसुरी बजाने वाले, आपको नमस्कार।
To Vishnu, the victorious, bearer of the conch and discus, beloved of Rukmini, husband of Janaki, worshipped by the cowherd women, the Self, destroyer of Kamsa, player of the flute: salutations to you.
कृष्ण गोविन्द हे राम नारायण श्रीपते वासुदेवाजित श्रीनिधे । अच्युतानन्त हे माधवाधोक्षज द्वारकानायक द्रौपदीरक्षक ॥
kṛṣṇa govinda he rāma nārāyaṇa śrīpate vāsudevājita śrīnidhe । acyutānanta he mādhavādhokṣaja dvārakānāyaka draupadīrakṣaka ॥
हे कृष्ण, गोविंद, राम, नारायण, श्रीपति, वासुदेव, अजित, श्रीनिधि; अच्युत, अनंत, माधव, अधोक्षज, द्वारकानाथ, द्रौपदी के रक्षक।
O Krishna, Govinda, Rama, Narayana, lord of Shri, Vasudeva, unconquered, treasure of Shri; Achyuta, endless, Madhava, Adhokshaja, lord of Dwaraka, protector of Draupadi.
राक्षसक्षोभितः सीतया शोभितो दण्डकारण्यभूपुण्यताकारणः । लक्ष्मणेनान्वितो वानरैः सेवितोऽगस्त्यसम्पूजितो राघवः पातु माम् ॥
rākṣasakṣobhitaḥ sītayā śobhito daṇḍakāraṇyabhūpuṇyatākāraṇaḥ । lakṣmaṇenānvito vānaraiḥ sevito'gastyasampūjito rāghavaḥ pātu mām ॥
जिन्हें राक्षसों ने क्षुब्ध किया, जो सीता के साथ शोभित हैं, जिन्होंने दंडकारण्य की भूमि को पवित्र किया, जो लक्ष्मण के साथ हैं, वानरों द्वारा सेवित और अगस्त्य द्वारा पूजित हैं, वे राघव मेरी रक्षा करें।
He who was angered by the demons, who shines with Sita, who made the Dandaka forest holy, accompanied by Lakshmana, served by the vanaras, worshipped by Agastya: may Raghava protect me.
धेनुकारिष्टकोऽनिष्टकृद्द्वेषिणां केशिहा कंसहृद्वण्शिकावादकः । पूतनाकोपकः सूरजाखेलनो बालगोपालकः पातु मां सर्वदा ॥
dhenukāriṣṭako'niṣṭakṛddveṣiṇāṃ keśihā kaṃsahṛdvaṇśikāvādakaḥ । pūtanākopakaḥ sūrajākhelano bālagopālakaḥ pātu māṃ sarvadā ॥
धेनुक और अरिष्ट को मारने वाले, द्वेषियों का अनिष्ट करने वाले, केशी को मारने वाले, कंस का वध करने वाले, बाँसुरी बजाने वाले, पूतना पर कोप करने वाले, यमुना तट पर खेलने वाले बाल-गोपाल सदा मेरी रक्षा करें।
Slayer of Dhenuka and Arishta, bringer of harm to those who hate, slayer of Keshi, killer of Kamsa, player of the flute, who angered Putana, who played on the Yamuna's bank, the boy cowherd: may he protect me always.
विद्युदुद्योतवत्प्रस्फुरद्वाससं प्रावृडम्भोदवत्प्रोल्लसद्विग्रहम् । वन्यया मालया शोभितोरःस्थलं लोहिताङ्घ्रिद्वयं वारिजाक्षं भजे ॥
vidyududyotavatprasphuradvāsasaṃ prāvṛḍambhodavatprollasadvigraham । vanyayā mālayā śobhitoraḥsthalaṃ lohitāṅghridvayaṃ vārijākṣaṃ bhaje ॥
मैं उन कमल-नयन को भजता हूँ, जिनका वस्त्र बिजली की चमक जैसा दमकता है, जिनका शरीर वर्षा के मेघ जैसा शोभित है, जिनका वक्ष वनमाला से सुशोभित है, और जिनके दोनों चरण लाल हैं।
I worship the lotus-eyed one, whose garment flashes like lightning, whose body glows like a rain cloud of the monsoon, whose chest is adorned with a garland of forest flowers, whose two feet are red.
कुञ्चितैः कुन्तलैर्भ्राजमानाननं रत्नमौलिं लसत्कुण्डलं गण्डयोः । हारकेयूरकं कङ्कणप्रोज्ज्वलं किङ्किणीमञ्जुलं श्यामलं तं भजे ॥
kuñcitaiḥ kuntalairbhrājamānānanaṃ ratnamauliṃ lasatkuṇḍalaṃ gaṇḍayoḥ । hārakeyūrakaṃ kaṅkaṇaprojjvalaṃ kiṅkiṇīmañjulaṃ śyāmalaṃ taṃ bhaje ॥
मैं उन श्यामल प्रभु को भजता हूँ, जिनका मुख घुंघराले केशों से दमकता है, जिनके सिर पर रत्न-मुकुट और गालों पर चमकते कुंडल हैं, जो हार, बाजूबंद और कंगनों से उज्ज्वल और करधनी की घंटियों से सुंदर हैं।
I worship that dark one, whose face shines with curling locks, with a jewelled crown and earrings gleaming on his cheeks, radiant with necklace, armlets and bracelets, lovely with tinkling bells.
अच्युतस्याष्टकं यः पठेदिष्टदं प्रेमतः प्रत्यहं पूरुषः सस्पृहम् । वृत्ततः सुन्दरं कर्तृ विश्वम्भरस्तस्य वश्यो हरिर्जायते सत्वरम् ॥
acyutasyāṣṭakaṃ yaḥ paṭhediṣṭadaṃ premataḥ pratyahaṃ pūruṣaḥ saspṛham । vṛttataḥ sundaraṃ kartṛ viśvambharastasya vaśyo harirjāyate satvaram ॥
जो मनुष्य प्रेम और लगन से प्रतिदिन यह इष्ट देने वाला, छंद में सुंदर अच्युताष्टक पढ़ता है, विश्व का भरण करने वाले हरि शीघ्र ही उसके वश में हो जाते हैं।
Whoever, with love and longing, recites daily this beautiful Achyutashtakam, which grants what is wished for, Hari, who supports the universe, quickly comes under that person's loving control.
इस पाठ के बारे में
अच्युताष्टकम् आठ श्लोकों की संस्कृत स्तुति है, जिसे परंपरा से आदि शंकराचार्य की रचना माना जाता है; इसमें कृष्ण और राम रूपों में विष्णु के नाम पिरोए गए हैं: अच्युत, केशव, नारायण, दामोदर, वासुदेव, माधव, गोपियों और राधा के प्रिय, जानकीनाथ। बाद के श्लोकों में दंडक वन में लक्ष्मण और वानरों के साथ राम का, और पूतना आदि असुरों को मारने वाले ग्वाल-बाल कृष्ण का वर्णन है। इसकी पहली पंक्ति "अच्युतं केशवं रामनारायणं" अलग से भजन के रूप में बहुत गाई जाती है।
पाठ कैसे किया जाता है
इसका पाठ विष्णु और कृष्ण की पूजा में, एकादशी और जन्माष्टमी पर किया जाता है; इसका पहला श्लोक प्रायः अलग से भजन के रूप में गाया जाता है। परंपराएँ भिन्न होती हैं।
कब पढ़ा जाता है
और पढ़ें: कृष्ण
और अष्टक
स्रोत और जाँच
- तुलना किए गए संस्करण
- Achyutashtakam (Achyutam Keshavam), vignanam.org (2026), collated 2026-10-10, sha256 b8a66839d060
- Achyutashtakam (Achyutam Keshavam), stotranidhi.com (2026), collated 2026-10-10, sha256 582ba521fd32
- Achyutashtakam (Achyutam Keshavam), hindutone.com (2026), collated 2026-10-10, sha256 cb78031dd394
- Achyutashtakam (Achyutam Keshavam), revivingcultures.com (2026), collated 2026-10-10, sha256 67f735853eae
- पाठ की जाँच
- 4 स्वतंत्र स्रोतों से पंक्ति-दर-पंक्ति मिलान; हर पंक्ति कम से कम 2 स्रोतों से पुष्ट (सनातनवाणी संपादकीय प्रक्रिया)
- अर्थ
- सनातनवाणी संपादकीय प्रक्रिया
- अंतिम जाँच
परिवर्तन सूची
- : प्रकाशित। पाठ स्वतंत्र स्रोतों से पंक्ति-दर-पंक्ति मिलाया गया (संपादकीय नीति देखें)।